Bomen verpotten

Vroeger had ik geen grote tuin en moest ik het doen met een 1meter-terras aan een appartement. Daar is mijn Bonsai-hobby ontstaan. Die gaat nu al zeker vijfenveertig jaar mee.

Het begon wellicht in '74 door wat eikels en esdoornzaden uit te planten tussen de geraniums in de bakken van Mams. En toen die bleken te kiemen werden ze overgeplant in wat potjes. En voor ik het wist was ik al met bonsai's bezig voor ik daar ooit van gehoord had.

In '76 bezocht ik met mijn pasverdiende vakantiejobwedde op zak, de Standaardboekhandel in Brussel en kocht met enige trots mijn eerste zelfbetaalde boeken. Eén ervan was een boek over boomchirurgie van de gebroeders Copijn, en met het tweede boek ging een nieuwe wereld voor me open: het eerste Nederlandstalige boek over Bonsai "Boom in pot" van Joan Melville. Een klein pocket-boekje met de verduidelijkende ondertitel "een handleiding voor het kweken van dwergboompjes". Binnenin zie ik dat me dat 275,-BF kostte.

Beide boeken prijken nog steeds in mijn boekenkast. Nu ik er over nadenk - typeren die eerste aankopen me wel. Later kwam daar nog "Het bonsai boek" bij van Koide, Kato en Takeyama - uit de groenboekerij-reeks.

Ik vond een foto terug uit 1978 waar je de jonge boompjes ziet uitgestald op enkele speciaal daarvoor door Paps gemaakte etagères, driehoog op een stadsappartementje in Molenbeek.

Een andere foto toont de overwintering van die boompjes en een grotere etagère op het terras van een ruimer duplex-appartement te Dilbeek. Een etagère die alras te klein werd, voor een hobby dat toen alle kenmerken van een passie kreeg.

Ik heb helaas niet alle bomen meer uit die tijd, maar ik zie dat de oudste toch uit 1983 dateren, uit een partij éénjarige boompjes die uitgedeeld werden tijdens een vergadering van de toenmalige enige "Vlaamse Bonsai Vereniging". Het zijn geen inheemse boompjes, maar Zelkova's, een aan onze iepen verwante soort die zich uitstekend leidt tot de bonsai-kultuur. Ze vertakken namelijk zeer fijn en hebben van nature al kleine blaadjes. Ik heb nog drie exemplaren van toen. Dat maakt ze acht en dertig jaar oud.

Ik heb eigenlijk maar zeven buiten-bonsai's meer. Want sinds ik een grote tuin heb is de bonsai-passie er uit. Wellicht was dat maar een surrogaat voor wat ik echt wilde - een eigen tuin.
Zo werden mijn bonsai's wel verzorgd, maar toch niet volkomen zoals het hoort. Ik verloor ook enkele oude en mooie exemplaren aan de winterse vorst. Het bonsai-en stand daardoor op een laag pitje. Verder heb ik nog één bonsai voor binnenshuis - die stelde ik al eerder voor.

Maar vorig jaar begon het weer te kriebelen. Een collega van me gaf op een personeelsactiviteit een bonsai-demonstratie en verwees me naar een gespecialiseerde zaak voor de nodige nieuwe bonsai-schalen. Want verpotten was het eerste dat ik moest doen. Mijn Bonsai's verdienden een mooie pot.

Begin februari was het al zo warm dat ik de tijd rijp achtte om al wat verpotwerk aan te vatten. Ik haalde ze uit hun winterverblijf en begon alvast met wortelsnoei. Daarna plaatste ik ze nog een maand terug in de volle grond in het koud kasje.

Bonsai's worden in kleine potten gehouden en moeten daarom af en toe verpot worden. Dat gebeurt niet door ze zomaar in een grotere pot te poten zoals een kamerplant. Nee - verpotten gaat meestal gepaard met wortelsnoei, want de boom gaat erna wellicht terug in dezelfde pot, maar heeft dan voor een deel verse grond mee gekregen.

Na de wortelsnoei werd er gepast en vergeleken. Welke boom past best in welke schaal?

En dan wordt er teruggeplant. Ik gebruik een mengsel van gezeefde compost, rivierzand en wat leem uit de tuin. De grond wordt goed aangedrukt en dan bedek ik het oppervlak met uit het gazon gehaalde ijle plukjes mos, waarna ik die bedek met een dun laagje grond en bevochtig.

En hier is het resultaat:


Boom 1 - Zelkova, 1983, 
stijl 'bezem' (hokidachi)
hoogte 58cm, ovale pot 50x35x5,5cm

 1983,                                           1987,                                                1990

Boom 2 - Zelkova, 1983, 
stijl 'bezem' (hokidachi)
hoogte 64cm, rechthoekige pot 35x26x9cm

1987,                                                                         1990                        

Boom 3 - Zelkova, 1983, 
stijl 'bezem' (hokidachi)
hoogte 60cm, rechthoekige pot 33x25x8,5cm

1990

Boom 4 - Wilde appel, 2001, uit zaad gekweekt, geoogst in Zuid-Frankrijk,  
stijl 'multi-stam' (kabudachi)
hoogte 47cm, ovale pot 35x28x7cm

Boom 5 - Haagbeuk, 1995, 13j in cultuur als haagplant, 12j als Bonsai,
hoogte 70cm, rechthoekige pot 41x28x9cm

Boom 6 - Spaanse aak, 1995, 13j in cultuur als haagplant, 12j als Bonsai
hoogte 63cm, rechthoekige pot 40,5x31x11,5cm

Boom 7 - Haagbeuk, 1995, 13j in cultuur als haagplant, 12j als Bonsai
stijl 'dubbelstam' (sokan)
hoogte 96cm, rechthoekige donkerblauw geglazuurde pot 51x33x19cm

Na het verpotten moeten de bonsai's vier tot acht weken bekomen. Het is nu eenmaal een zware ingreep. Daarna moet ik snoeien.

Ex-bonsai nam een spurtje

Als je deze foto ziet kan je het nauwelijks geloven dat deze boom ooit een bonsai was.

En toch is het zo. Ik ben het zeker want ik zaaide hem zelf.

Ik weet zelfs nog precies waar ie vandaan komt. Uit Brugge namelijk, waar ik ooit tijdens een wandeling op de stadswallen enkele zaden van de monumentale lindes die er groeien verzamelde.  

Dit was hetzelfde exemplaar in gepotte tijden. Maar het was duidelijk geen bonsai-materiaal. Het boompje wou maar niet gedijen in pot en de bladeren van een Winterlinde zijn nu eenmaal gewoonweg te groot voor een bonsai. Totaal buiten verhouding.

Na jaren gepruts plantte ik 'em uit op de plek waar een ooit uitgeplante kerstboom omgewaaid was.

De eerste jaren leek er niet zoveel groeikracht in te zitten, maar plots ontwikkelde het miezerige ex-bonsai-tje zich tot een ware sprinter! Kaarsrecht schoot ie omhoog. En het leek er op dat ie Zomereik en Haagbeuk in de wilde heg binnen enkele jaren zonder veel poespas zou gaan overtroeven.

Helaas is dat ongewenst. Dat had ik namelijk niet in gedachten gehad toen ik het boompje in volle grond zette. Want een volwassen linde wordt enorm breed en het boompje staat maar op enkele meters van de straat. Dat zou op termijn problemen geven. 

Dus heb ik hem geknot. Een beetje spijtig eigenlijk, want een zo mooi recht groeiende linde dat vind je niet zo vaak. Het is een soort die nogal eens makkelijk uitvorkt en meerdere spillen maakt. 

Maar goed, misschien nog steeds beter een leven als geknotte boom dan niks, want ik denk niet dat er op de Brugse stadswallen veel zaden verder gekomen zijn dan zaailing. 

Van pot en boom

Nu had het Biodivers Vrouwke het me verschillende malen gevraagd - of er iets was dat ik wou onder de boom.  "Niet echt", antwoordde ik in alle eerlijkheid, want ik wist dat ik na de feestdagen nog eens naar mijn favoriete fotowinkel ging afzakken.  Ik heb namelijk al een tijdje een nieuw lijf op het oog.  Neenee, geen lijf voor mij - alhoewel ik dat soms kan gebruiken - maar een nieuwe body voor mijn lenzen.

"Ge weet wat ik op 't oog heb" zei ik - "iets anders weet ik niet ...  en dat kost al zo veel dus hoef ik écht niks meer hoor".  Ja, ik heb er al lang genoeg voor gespaard en kreeg zelfs met mijn jaardag al enkele leuke bijdragen in het varkentje!

Dus was ik toch verbaasd dat ik op kerstavond een zwaar pak in mijn handen gedrukt kreeg.  Ik verwachtte me tijdens het openscheuren al aan een fopgeschenk - genre baksteen met versje of zo.  Maar ik was toch wel aangenaam verrast toen er een bonsaipot uit het geschenkpapier te voorschijn kwam!

rechts de nieuwe schaal

"Wow - zo ne mooie" stamelde ik. "met onderschaal dan nog!"

"Voor de boom in de wintertuin" zei het Vrouwke.

En ja - de boom in de wintertuin, een dwerg granaatappel, mocht inderdaad wel eens een nieuwe pot krijgen.  Nu staat ie al geruime tijd in een blauwe geëmailleerde schaal.  Sinds ik deze boom kreeg van de Schoon Zus is ie denk ik nog maar één keer verpot, en dat is wat weinig eigenlijk.

De nieuwe pot was dus een schot in de roos!  En met die bijpassende onderschaal al zeker, want zo'n binnenhuisbonsai heeft dat wel nodig.  Buiten mag er gerust met water gesmost worden, maar binnen ...

En zo stond ik tussen kerst en nieuw in de wintertuin - het was toch te mottig weer om buiten iets te doen - en haalde mijn oude bonsaiwerktuigen nog eens uit hun rust.  Eerst moest ik die boom uit de pot krijgen, wat moeilijk was want die blauwe schaal heeft een terugwijkende rand.  Dus dat was nogal een gepruts en een getrek tegen dat dat lukte.  En je kan wel zien waarom.  Zo een bundel wortels!  Met het gepunte hardhouten chinees eetstokje dat ik daar al jaren voor gebruik, prutste ik daarna een boel oude aarde en zand van tussen de buitenste wortels.  Hetzelfde aan de onderkant.

En dan ging de schaar er in!  Zo ongeveer één vierde van de kluit ging er af!  Want van bonsai's worden niet alleen de takjes, maar ook de wortels gesnoeid.  Zo kan je ze in een klein volume grond houden en af en toe de grond verversen.  Wat nodig is om zo'n boompje gezond te houden.

De gaten in de nieuwe schaal stop ik toe met een vierkantje muggengaas, op zijn plaats gehouden met wat geplooide bonsaidraad. 

De boom wordt mooi gepositioneerd in de nieuwe pot.  Dat gebeurt niet zo maar lukraak, want de bonsai-kunst gebiedt dat je, net als in de fotografie, best met de regel van derden rekening houdt.  Of beter nog - met de gulden snede!

Om dat mogelijk te maken, gingen er links nog wat wortels af.  De rest van de kluit kreeg dan een vers, voedingsrijk mengsel van potaarde, scherp zand en een vleugje leem.  Alles werd met de vingers en eetstokje goed aangedrukt en goed met de gieter bevochtigd. 

Maar daarmee is de kous niet af!  Dan komt pas het moeilijkste!  Want die boom had behalve een nieuwe pot en grond, ook wel eens een grondige snoeibeurt nodig.  En nog belangrijker: de vorm moest eens goed onder handen genomen worden!  Want zo'n granaatappel - dat groeit erg bossig en wild en dat was de laatste jaren maar sporadisch eens gesnoeid en al helemaal niet gevormd.

En dat is een werkje dat meer tijd inneemt dan al dat voorgaande.  De boom wordt op zo'n handige draaischijf gezet, zodat ie makkelijk van alle kanten bekeken kan worden - liefst op ooghoogte.  En dan begint het kijken en dubben.  Welke takken gaan weg en welke worden behouden.  En staan die laatste dan wel in de goede positie, zodat zo'n (in realiteit jong) boompje de sfeer van een oude boom uitstraalt? 

Want eens een tak weggeknipt - komt ie niet terug.  Dus omzichtigheid is geboden! 

Na veel gedraai en gedub werd er één 'grote' gesteltak afgeknipt, om de kruin lichter te maken - en doorzichtiger.  De overige takken werden van onder te beginnen één voor een aangepakt met de snoeischaar en indien nodig ook bedraad. 

Dat bedraden dient om de takken in de juiste positie te plooien.  Die mag je er natuurlijk niet te lang laten opzitten, want na een tijd snijden die in de dikker wordende bast.  En dat maakt van die lelijke spiraalvormige wonden!  Binnen enkele maanden gaan de meeste draden er dus weer af, en bij takken die dan nog niet in positie blijven, wordt er nieuwe draad aangebracht.  Sommige takken werden met draad naar beneden getrokken.



En dit is dan het resultaat.

Die boom moet nu natuurlijk nog wat bekomen van zo'n intensieve behandeling.
Maar eens er weer wat nieuwe blaadjes verschijnen zal dat er weer echt goed uit zien!